बोनस शेअर्स आणि स्टॉक स्प्लिट: नेमका फरक काय?

बोनस शेअर्स आणि स्टॉक स्प्लिट हे दोन्ही NSE आणि BSE च्या एकाच कॉर्पोरेट ॲक्शन कॅलेंडरमध्ये शेजारी दिसतात, आणि पहिल्या नजरेत त्यांचा परिणाम सारखाच वाटतो: हातातील शेअरची संख्या वाढते, एक्स-डेटला भाव त्याच प्रमाणात खाली समायोजित होतो आणि होल्डिंगचे एकूण मूल्य जिथे होते तिथेच राहते. फरक भावाच्या चार्टवर दिसत नाही. तो तीन ठिकाणी असतो: दर्शनी मूल्य (face value), कंपनीच्या पुस्तकातील लेखा नोंद, आणि भांडवली नफ्यासाठी धरली जाणारी खरेदी किंमत (cost of acquisition). पहिल्या दोन गोष्टी कंपनीच्या पातळीवरच्या आहेत. तिसरी थेट तुमच्या कर विवरणात उतरते, आणि तिथेच दोन सारख्या दिसणाऱ्या ओळींचा हिशेब वेगळा पडतो.

बोनस शेअर्स आणि स्टॉक स्प्लिटमध्ये सारखे काय आहे

समजा तुमच्याकडे ₹1,200 भावाचे 100 शेअर आहेत, म्हणजे ₹1,20,000 ची गुंतवणूक. कंपनीने 1:1 बोनस जाहीर केला तर प्रत्येक शेअरमागे एक नवा शेअर जमा होतो: 200 शेअर, संदर्भ भाव ₹600, मूल्य ₹1,20,000. त्याऐवजी ₹10 दर्शनी मूल्याचा शेअर ₹5 मध्ये विभागला (स्प्लिट) तरी तेच 200 शेअर, तोच ₹600 भाव आणि तेच ₹1,20,000. दोन्ही वाटांवर भाव समायोजनाचा घटक (adjustment factor) 2 आहे. स्प्लिटची मूलभूत रचना स्टॉक स्प्लिट म्हणजे काय या नोंदीत सविस्तर मांडली आहे.

हा घटक फक्त सिद्धांतात नाही, नोंदवलेल्या बाजार डेटातही तसाच उमटतो. खालचे पॅनेल 2015 पासूनच्या अमेरिकी बाजारातील N-for-1 स्वरूपाच्या स्प्लिट्सची गुणोत्तरे घेते आणि प्रत्येकासाठी भाव समायोजनाचा घटक व त्याच्या बरोबरीचा बोनस (प्रति जुन्या शेअरमागे किती नवे शेअर) मोजते.

SELECT
    concat(toString(n), '-for-1')   AS split_label,
    round(toFloat64(n), 2)          AS price_factor,
    round(toFloat64(n) - 1, 2)      AS bonus_shares_per_held,
    uniqExact(split_id)             AS event_count
FROM
(
    SELECT
        toUInt32(split_to) AS n,
        id                 AS split_id
    FROM global_markets.stocks_splits
    WHERE execution_date >= '2015-01-01'
      AND execution_date <  today()
      AND toUInt32(split_from) = 1
      AND toUInt32(split_to) BETWEEN 2 AND 20
)
GROUP BY n
ORDER BY n

पहिली ओळ 2-for-1 ची आहे: भाव समायोजनाचा घटक 2 आणि प्रति जुन्या शेअरमागे 1 नवा शेअर. भारतातील 1:1 बोनसचा हिशेब अक्षरशः हाच आहे. यादीतील शेवटची ओळ 20-for-1 ची असून तिथे घटक 20 वर जातो. 2015 पासून पहिल्या ओळीतील स्वरूपाच्या 804 घटना या डेटात नोंदल्या गेल्या आहेत. निष्कर्ष सोपा आहे: चार्टवरचा आकार दोन्ही कृतींमध्ये वेगळा नसतो. वेगळेपण सुरू होते ते पुढच्या तीन पातळ्यांवर.

दर्शनी मूल्य: इथे दोन वाटा वेगळ्या होतात

दर्शनी मूल्य म्हणजे कंपनीच्या भागभांडवलातील एका शेअरचे नोंदणीकृत मूल्य. भारतात ते सामान्यतः ₹10, ₹5, ₹2 किंवा ₹1 असते आणि कंपनीच्या मेमोरँडममध्ये लिहिलेले असते. बाजारभावाशी त्याचा थेट संबंध नसतो, पण कॉर्पोरेट ॲक्शनची ओळख पटवण्यासाठी तोच सर्वात स्वच्छ खूण आहे.

• बोनसमध्ये दर्शनी मूल्याला हात लागत नाही. ₹10 चे शेअर बोनसनंतरही ₹10 चेच राहतात, फक्त त्यांची संख्या वाढते.
• स्प्लिटमध्ये दर्शनी मूल्यच विभागले जाते. ₹10 चा एक शेअर ₹5 चे दोन होतात, म्हणजे संख्या वाढते आणि प्रत्येक शेअरचे नोंदणीकृत मूल्य निम्मे होते.

कॅलेंडरमधली ओळ कोणती कृती आहे हे ओळखण्याची सर्वात जलद पद्धत म्हणून हाच निकष वापरता येतो: जाहिरातीत नवे दर्शनी मूल्य दिले असेल तर ती स्प्लिटची ओळ, आणि फक्त गुणोत्तर दिले असेल तर ती बोनसची. याचा एक व्यावहारिक परिणाम असाही की ज्या कंपनीचे दर्शनी मूल्य आधीच ₹1 आहे तिच्यापुढे विभागणीचा पर्याय उरत नाही, तर बोनसवर अशी मर्यादा नसते. भारतीय संदर्भातील तपशील भारतातील स्प्लिट आणि दर्शनी मूल्य इथे मांडला आहे.

कंपनीच्या पुस्तकात नोंद कशी होते

दोन्ही कृतींनंतर कंपनीची निव्वळ मालमत्ता तेवढीच राहते, पण ताळेबंदातील नोंद पूर्ण वेगळी असते.

बोनस म्हणजे राखीव निधीचे भांडवलात रूपांतर. कंपनी मुक्त राखीव निधीतून, सिक्युरिटीज प्रीमियम खात्यातून किंवा भांडवली पुनर्खरेदी राखीव निधीतून ठरावीक रक्कम उचलते आणि ती भरणा झालेल्या भागभांडवलात वर्ग करते. कंपनी कायदा, 2013 मधील कलम 63 हीच चौकट देते. ₹10 दर्शनी मूल्याच्या एक कोटी शेअरवर 1:1 बोनस दिला तर भागभांडवल ₹10 कोटींनी वाढते आणि राखीव निधी तेवढाच कमी होतो. भागधारकाच्या हातात नवा शेअर येतो आणि कंपनीतून एक रुपयाही बाहेर जात नाही.

स्प्लिट म्हणजे फक्त विभागणी. कलम 61(1)(d) खालील उप-विभाजनात भागभांडवलाची एकूण रक्कम जशीच्या तशी राहते आणि फक्त ती किती तुकड्यांत मोजायची एवढेच बदलते. ₹10 कोटींचे भागभांडवल स्प्लिटनंतरही ₹10 कोटीच असते. आधी ते एक कोटी शेअरमध्ये मोजले जात होते, आता दोन कोटी शेअरमध्ये. राखीव निधीला स्पर्शही होत नाही.

एकाच कॅलेंडरमधल्या दोन ओळी इथे पूर्णपणे फुटतात: एकीत पैसा एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात सरकतो, दुसरीत फक्त मोजपट्टी बदलते.

प्रति शेअर आकडे कसे विभागले जातात

संख्या वाढल्यावर प्रति शेअर मोजले जाणारे सगळे आकडे त्याच घटकाने विभागले जातात: प्रति शेअर कमाई (EPS), प्रति शेअर लाभांश आणि पुस्तकी मूल्य. जुन्या नोंदीतला प्रति शेअर आकडा आणि आजचा आकडा सरळ तुलना करणे म्हणूनच चुकीचे ठरते.

खालचे पॅनेल हेच एका दीर्घ नोंदीवर दाखवते. यात AAPL च्या 2012 ते 2021 दरम्यानच्या लाभांश नोंदी आहेत: एका स्तंभात त्या वेळी प्रत्यक्ष जाहीर झालेली प्रति शेअर रक्कम, दुसऱ्या स्तंभात आजच्या शेअर संख्येवर मांडलेली तीच रक्कम. डेटा अमेरिकी बाजाराचा आणि आकडे डॉलरमध्ये आहेत. तत्त्व ₹ मध्ये अगदी तेच राहते.

SELECT
    toString(ex_dividend_date)                            AS ex_date,
    formatDateTime(ex_dividend_date, '%b %Y')             AS ex_label,
    round(toFloat64(any(cash_amount)), 4)                 AS cash_per_share,
    round(toFloat64(any(split_adjusted_cash_amount)), 4)  AS split_adjusted_per_share
FROM global_markets.stocks_dividends
WHERE ticker = 'AAPL'
  AND ex_dividend_date >= '2012-01-01'
  AND ex_dividend_date <= '2021-12-31'
GROUP BY ex_dividend_date
ORDER BY ex_dividend_date

Aug 2012 च्या ओळीत त्या वेळी जाहीर झालेली रक्कम $2.65 आहे, तर समायोजित स्तंभात तीच नोंद $0.0946 दाखवते. या दोन आकड्यांमधली दरी हीच मधल्या काळातील स्प्लिट्सची नोंद आहे. Nov 2021 पर्यंत जाहीर रक्कम $0.22 आणि समायोजित रक्कम $0.22 अशी एकत्र येते, कारण त्यानंतर विभागणीची घटना उरत नाही. कालांतराने तुलना करायची असेल तर समायोजित स्तंभच वापरावा लागतो. या ताळमेळाचा इतिहास AAPL च्या स्प्लिटचा इतिहास इथे आणि लाभांशावरचा परिणाम स्प्लिटनंतर लाभांशाचे काय होते इथे पाहता येतो.

भांडवली नफ्यासाठी खरेदी किंमत: इथे कर वेगळा पडतो

दोन स्क्रीन सारख्या दिसल्या तरी कराची आकडेमोड वेगळी असते, आणि हाच या पोस्टमधला सर्वात महागडा फरक आहे.

बोनस शेअरची खरेदी किंमत शून्य धरली जाते. प्राप्तिकर कायद्यातील कलम 55(2)(aa) नुसार बोनस शेअरचे cost of acquisition शून्य असते, म्हणजे तो शेअर विकल्यावर मिळालेली संपूर्ण रक्कम भांडवली नफा म्हणून मोजली जाते. शिवाय बोनस शेअरचा होल्डिंग कालावधी वाटपाच्या तारखेपासून सुरू होतो, मूळ खरेदीच्या तारखेपासून नाही.

स्प्लिटमध्ये मूळ खरेदी किंमत प्रमाणात विभागली जाते. ₹1,000 ला घेतलेल्या 100 शेअरची एकूण किंमत ₹1,00,000. स्प्लिटनंतर 200 शेअर होतात आणि प्रत्येकाची खरेदी किंमत ₹500 होते. एकूण ₹1,00,000 तेवढेच राहते आणि होल्डिंग कालावधी मूळ खरेदीच्या तारखेपासूनच पुढे चालतो.

तोच ₹1,00,000 चा गुंतवणूकदार 1:1 बोनसनंतरही 200 शेअरवर बसतो, पण त्याच्या वहीत 100 शेअर ₹1,000 किंमतीचे आणि 100 शेअर शून्य किंमतीचे अशी फोड असते. डिमॅट खात्यातून विक्री करताना कोणता शेअर आधी गेला हे FIFO क्रमाने ठरते, त्यामुळे विक्रीचा क्रम आणि वेळ यांचा परिणाम थेट कर हिशेबावर होतो. सूचीबद्ध शेअरसाठी 31 जानेवारी 2018 रोजीचे बाजारमूल्य विचारात घेण्याची ग्रँडफादरिंग तरतूदही लक्षात ठेवावी लागते, त्यामुळे त्याआधी वाटप झालेल्या बोनस शेअरचा हिशेब वेगळा बसतो. खरेदी किंमतीच्या पद्धती स्प्लिटनंतरची खरेदी किंमत आणि FIFO आणि खरेदी किंमतीच्या पद्धती या नोंदींत उलगडून सांगितल्या आहेत. स्वतःच्या स्थितीसाठी कर सल्लागाराकडून खात्री करून घ्या.

कॅलेंडरमध्ये ही घटना किती वेळा दिसते

गुणोत्तरांची सवय लावण्यासाठी मोठा नोंदसंच उपयोगी पडतो. पहिले पॅनेल 2015 पासूनच्या फॉरवर्ड स्प्लिट्सची वारंवारता गुणोत्तरानुसार मोजते.

SELECT
    concat(toString(toUInt32(split_to)), ':', toString(toUInt32(split_from))) AS ratio_label,
    uniqExact(id)                                                            AS event_count
FROM global_markets.stocks_splits
WHERE execution_date >= '2015-01-01'
  AND execution_date <  today()
  AND toUInt32(split_to)   > toUInt32(split_from)
  AND toUInt32(split_from) >= 1
GROUP BY ratio_label
ORDER BY event_count DESC
LIMIT 10

सर्वात जास्त वेळा नोंदले गेलेले गुणोत्तर 2:1 आहे आणि त्याच्या 804 घटना या खिडकीत आहेत. यादीत एकूण 10 गुणोत्तरे येतात, त्यात 3:2 सारखी विषम गुणोत्तरेही दिसतात. भारतात तीच कृती 1:2 बोनस म्हणून, म्हणजे दोन शेअरमागे एक नवा शेअर, अशी मांडली जाईल.

दुसरे पॅनेल वर्षनिहाय मोजणी देते आणि त्यात फॉरवर्ड स्प्लिटसोबत रिव्हर्स स्प्लिट वेगळे मोजले आहेत.

SELECT
    toString(toYear(execution_date))                            AS year,
    uniqExactIf(id, toUInt32(split_to) > toUInt32(split_from))  AS forward_splits,
    uniqExactIf(id, toUInt32(split_to) < toUInt32(split_from))  AS reverse_splits
FROM global_markets.stocks_splits
WHERE execution_date >= '2016-01-01'
  AND execution_date <  today()
GROUP BY year
ORDER BY year

2016 या वर्षात 235 फॉरवर्ड आणि 722 रिव्हर्स स्प्लिट नोंदले गेले. 2026 मध्ये आतापर्यंत हे आकडे अनुक्रमे 244 आणि 899 आहेत. रिव्हर्स स्प्लिट ही उलट दिशेची कृती आहे: शेअर संख्या कमी होते आणि दर्शनी मूल्य वाढते. तिचा तपशील रिव्हर्स स्टॉक स्प्लिट म्हणजे काय इथे आहे. बोनसला असा उलटा प्रकार अस्तित्वातच नाही, आणि हा फरकही दोन्ही ओळी ओळखायला मदत करतो.

एक्स-डेट, रेकॉर्ड डेट आणि ब्रोकरच्या स्क्रीनवरचा गोंधळ

रेकॉर्ड डेट ही कंपनी आपल्या नोंदवहीत भागधारकांची नावे पाहते ती तारीख. एक्स-डेट ही अशी तारीख जिच्या दिवसापासून शेअर त्या हक्काशिवाय व्यवहार करू लागतो. एक्स-डेटच्या सकाळी एक्सचेंज आदला बंद भाव त्याच समायोजन घटकाने बदलून देते, म्हणजे 1:1 बोनसच्या किंवा ₹10 वरून ₹5 च्या स्प्लिटच्या दिवशी संदर्भ भाव निम्मा असतो. T+1 सेटलमेंटमध्ये या दोन तारखा एकमेकांना लागून येतात आणि दोन्ही एक्सचेंजच्या परिपत्रकात आधीच जाहीर होतात.

खरी अडचण त्यानंतरच्या एक दोन दिवसांत येते. भाव एक्स-डेटलाच समायोजित होतो, पण नवे शेअर डिमॅट खात्यात जमा व्हायला रेकॉर्ड डेटनंतर आणखी काही कामकाजाचे दिवस लागतात. या खिडकीत होल्डिंग स्क्रीनवर जुनी संख्या आणि नवा भाव एकत्र दिसतात, आणि पोर्टफोलिओ अर्धा झाल्यासारखा भासतो. याच वेळी घाईने विकणे ही या दोन्ही कॉर्पोरेट ॲक्शनमधली सर्वात मोठी व्यावहारिक जोखीम आहे. कॉन्ट्रॅक्ट नोट आणि एक्सचेंजचे परिपत्रक तपासले की संख्या कधी अद्ययावत होणार हे आधीच कळते.

ज्यांच्याकडे त्याच शेअरचे F&O सौदे आहेत त्यांच्यासाठी एक्सचेंज स्ट्राइक आणि लॉट साइज त्याच घटकाने समायोजित करते. ती पद्धत स्प्लिटचा ऑप्शन्सवर परिणाम इथे मांडली आहे.

FAQ

बोनस शेअर्स आणि स्टॉक स्प्लिट यात नेमका फरक काय?

दोन्हीत शेअरची संख्या वाढते आणि भाव त्याच प्रमाणात समायोजित होतो. बोनसमध्ये कंपनी राखीव निधी भागभांडवलात वर्ग करते आणि दर्शनी मूल्य तसेच राहते. स्प्लिटमध्ये दर्शनी मूल्यच विभागले जाते आणि भागभांडवलाची एकूण रक्कम बदलत नाही.

बोनस मिळाल्यावर माझ्या गुंतवणुकीचे मूल्य वाढते का?

एक्स-डेटला नाही. शेअर संख्या वाढते आणि संदर्भ भाव त्याच घटकाने खाली येतो, त्यामुळे त्या क्षणी होल्डिंगचे मूल्य तेवढेच राहते. पुढे भाव कसा हलतो हा वेगळा प्रश्न आहे आणि तो बोनसच्या गणितातून ठरत नाही.

बोनस शेअर विकल्यावर खरेदी किंमत काय धरतात?

प्राप्तिकर कायद्यानुसार बोनस शेअरची खरेदी किंमत शून्य धरली जाते आणि होल्डिंग कालावधी वाटपाच्या तारखेपासून मोजला जातो. स्प्लिटमध्ये मूळ किंमत नव्या संख्येवर प्रमाणात विभागली जाते. नेमक्या आकड्यांसाठी कर सल्लागाराची मदत घ्या.

एक्स-डेटनंतर नवे शेअर डिमॅटमध्ये कधी जमा होतात?

भाव एक्स-डेटलाच समायोजित होतो, पण नवे शेअर जमा व्हायला रेकॉर्ड डेटनंतर काही कामकाजाचे दिवस लागतात. या दरम्यान ब्रोकरच्या होल्डिंग स्क्रीनवर जुनी संख्या दिसू शकते.

दर्शनी मूल्य ₹1 असेल तर कंपनी स्प्लिट करू शकते का?

व्यवहारात ₹1 हे तळाचे दर्शनी मूल्य मानले जाते, त्यामुळे तिथून पुढे विभागणीला जागा उरत नाही. अशा कंपनीकडे शेअर संख्या वाढवण्यासाठी बोनसचा मार्ग उरतो.

वरच्या प्रत्येक पॅनेलखाली त्याचे SQL उघडून पाहता येते, आकडा नेमका कसा मोजला हे तपासण्यासाठी तेच पुरेसे आहे. स्वतःच्या शेअरचा असाच तपशील साध्या भाषेत मागायचा असेल तर तोच प्रश्न Strasmore टर्मिनलवर विचारा.